Bazı hikayeler vardır, kökleri tarihin derinliklerine uzanır ve sayfalar dolusu anlatılsa bile bitmez. TATKO’nun hikayesi de tam böyle bir hikaye… Selanik’te başlayan, İstanbul’da şekillenen ve Türkiye’nin dört bir yanına yayılan bu yolculuk, sadece bir şirketin değil, bir vizyonun ve ailenin ülkeye olan sevgisinin hikayesi aslında.
*****
Her şeyin başlangıcında Osman Tevfik Bey’i görüyoruz. 20. yüzyıl başlarında Osmanlı topraklarının önemli şehirlerinden biri olan Selanik’in kültür sahnesinde parlayan bir yıldız. “Gonca-i Edeb” ve “Mütalaa” adlı gazeteler çıkarıyor, dönemin yazarlarına bir platform sunuyor. Dahası, Selanik Askeri Rüştiyesi’nde hat hocalığı yaparak genç zihinleri besliyor. En dikkat çeken öğrencilerinden biri de kim dersiniz? Mustafa Kemal Atatürk. Ancak Osman Tevfik Bey’in hayatı bir gün değişiyor; Yanında ailesiyle birlikte, Selanik’ten kalkıp İstanbul’a geliyorlar. O sırada ticaretle uzaktan yakından alakaları yok. Ama kim bilebilirdi ki bu taşınma, Türkiye’nin ticaret sahnesine damga vuracak bir hikayeyi başlatacak?
Ailenin mirasını devralan isimlerden Ahmed Emin Bey, babasından aldığı kültürel birikimle yoluna devam ediyor. Okumaya, araştırmaya düşkün, gazeteci ve edebiyatçı kimliğiyle tanınıyor. Milli Mücadele döneminde Vakit Gazetesi’nden sonra kendi kurduğu Vatan gazetesinde halkı bilgilendiriyor. Ama dönem öyle bir dönem ki, 1925’te gazetesine İstiklal Mahkemeleri tarafından sansür geliyor. Ahmed Emin Bey’in önü kapanıyor gibi görünse de aslında hayat, onun için yepyeni bir kapı açıyor. Gazetecilikten ticarete geçiş yapıyor ve işin içine tesadüfler de dahil oluyor. Amerikan Sefareti Ticaret Ataşesi Julian Gillespie’nin önerisiyle, Goodyear Lastik şirketinin Türkiye’deki temsilciliğini üstlenmeye karar veriyor. Tabii bu, tek başına aldığı bir karar değil. Kardeşi Mehmet Rıfat Yalman ve aile dostları Necmeddin Molla’nın damadı Kemal Halil Bey ile bu işe atılıyorlar. Şirketin adı o zamanlar oldukça uzun: “Kemal Halil, Mehmet Rıfat ve Şirket- Türkiye Otomobil, Lastik ve Traktör Komandit Ortaklığı Goodyear Fabrikası Türkiye Vekil-i Umumisi.” Neyse ki sonrasında “TATKO” ismiyle anılmaya başlıyor. Şirketin ilk adresi Beyoğlu İstiklal Caddesi Ayrıca Bakırköy Sokak’ta bir garaj ve tamir merkezi de açılıyor.
Ama asıl ilginç olan, telgraf adresi olarak kullanılan “İstanbul-Tatko” ifadesinin bir anda şirketin ismine dönüşmesi. İşte o günlerden bugüne uzanan bir marka hikayesi…
******
Goodyear ile yapılan bu iş ortaklığı sayesinde TATKO kısa sürede büyüyor. Ardından Dodge Brothers otomobillerinin Türkiye’ye getirilmesiyle şirket yeni bir döneme giriyor. Bir süre sonra Amerika’dan en büyük mal sevkiyatlarını yapan firma haline geliyorlar ve Amerikan sanayisiyle Türkiye arasında bir köprü kuruluyor.
Tabii işler burada bitmiyor. TATKO, Türkiye’nin kalkınmasına katkı sağlayacak pek çok projede yer alıyor. Ankara-Kayseri Demiryolu inşaatında çalışıyorlar ve Türkiye’de demiryolu projelerinde ilk kez mekanik ekipman kullanılıyor. Caterpillar ve Case traktörleriyle tarımda modernleşmeyi sağlıyorlar. 1935’te Curtis Wright ile anlaşarak Türkiye’de Hawk avcı uçaklarının üretimi için çalışıyorlar. Kısacası, sadece ticaret değil, Türkiye’nin geleceği için birçok alanda öncülük yapıyorlar.
1930’ların sonları ve 1940’ların başlarında, İkinci Dünya Savaşı’nın yarattığı zorluklar TATKO’yu da etkiliyor. Hammadde sıkıntılarıyla baş ederken kauçuk ve lastik kaplama tesisi kurarak sanayiyi destekliyorlar. Bu tesis, daha sonra Goodyear Lastik Fabrikası’na dönüşüyor. 1960’lı yıllarda TATKO, ilk yerli kamyon lastiğini üretiyor. Hatta sofralarımıza Billur Tuz’u getiren de onlar. Güneydoğu Anadolu Projesi’nde (GAP) kullanılan ekipmanların tedariki ve çelik telli kamyon lastiklerinin Türkiye’ye tanıtılmasıyla yine öncülüklerini sürdürüyorlar.
******
Ve tabii ki sadece ticaretle yetinmiyorlar. Osman Tevfik Bey’in mirasına sadık kalarak eğitime ve sosyal sorumluluğa büyük önem veriyorlar. Şişli’de Osman Tevfik Yalman İlköğretim Okulu, Kağıthane’de Kemal Halil Tanır İlköğretim Okulu, Kasımpaşa’da Ahmet Emin Yalman İlköğretim Okulu ve Sanayi Mahallesi’nde Mehmet Rıfat Yalman İlköğretim Okulu, bu ailenin topluma armağan ettiği değerlerden sadece birkaçı. Ayrıca Türk Eğitim Vakfı, Hisar Eğitim Vakfı, İstanbul Kültür Sanat Vakfı, Kemal Halil Tanır Vakfı ve TEMA Vakfı gibi oluşumlara verdikleri destekle kültüre, sanata ve doğaya katkıda bulunuyorlar.
Bugün TATKO, sadece bir şirket değil; bir vizyonun ve nesiller boyu süren bir kültür mirasının adı. Osman Tevfik Bey’den Ahmed Emin Bey’e ve onların ardından gelen kuşaklara kadar, bu hikaye bir ailenin ve onların Türkiye’ye olan sevgisinin, emeğinin ve cesaretinin unutulmaz bir örneği.
Kaynak: Yüzyıllık Markalar Derneği
